Wstęp

Artykuł 4 a ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży[1] to z pewnością jedne z najbardziej dyskusyjnych norm w całym systemie prawnym. Od lat toczą się wokół niej emocjonalne dyskusje, które powodują powstanie wielu mitów o obowiązujących w Polsce zasadach przerwania ciąży. Niniejszy wpis ma na celu przybliżyć prawne aspekty przerwania ciąży i wyjaśnić, na czym polegają przyjęte w art. 4 a u.p.r. kryteria przerwania ciąży.

Na wstępie podkreślić należy aktualnie w Polsce przerwanie ciąży możliwe jest w trzech sytuacjach:

1)  ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej,

2) badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu,

3) zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego.

Wszelkie medialne doniesienia sugerujące dostępność aborcji „na życzenie” stanowią zatem manipulację i są niezgodne z obowiązującym stanem prawnym. Procedura związana z przerwaniem ciąży jest bardzo złożona, a dostępność do niej ściśle limitowana. Zabieg może być przeprowadzony wyłącznie przez lekarza w szpitalu, a wystąpienie okoliczności uzasadniających przerwanie ciąży musi stwierdzić inny lekarz niż dokonujący przerwania ciąży[2]. Dostęp do zabiegów przerwania ciąży jest  limitowany czasowo.

Aborcja ze względu na zagrożenie życia i zdrowia kobiety ciężarnej

Pierwsza z okoliczności uzasadniających decyzję o przerwaniu ciąży dotyczy sytuacji, w których ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej. Z punktu widzenia wykładni przepisów prawnych, istotne znaczenie ma wyjaśnienie znaczenia zwrotu „ciąża stanowi”, ponieważ można go interpretować go na dwa sposoby. Pierwszy z nich zakłada, że chodzi o sytuacje, w których sama ciąża wywołuje zagrożenie dla zdrowia lub życia kobiety ciężarnej.Drugi zakłada, że ciąża zwiększa niebezpieczeństwo dla zdrowia lub życia matki np. sytuacje, w których ciąża przyspiesza rozwój choroby, wcześniej obciążającej organizm matki. W literaturze prawniczej, wyraża się stanowisko, że w obu wyżej zarysowanych sytuacjach znajduje zastosowanie omawiany przepis[1]. Nie istnieje wykaz schorzeń, które uzasadniają przerwanie ciąży, a każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny.

Podkreślić należy, że w omawianym przypadku uzasadnieniem dla usunięcia ciąży nie jest stan chorobowy kobiety ciężarnej, lecz fakt, że ciąża ta powoduje zagrożenie dla jej życia lub zdrowia. Przyjmuje się, że jeśli ciąża doprowadziła już do uszczerbku na zdrowiu kobiety, a jej usunięcie nie poprawi sytuacji zdrowotnej pacjentki – to nie jest możliwe przerwanie ciąży na tej podstawie[2].  

Limit czasowy poddania się zabiegowi przerwania ciąży: ustawa nie określa momentu czasowego, do którego możliwe jest dokonanie przerwania ciąży na podstawie przesłanki zdrowotnej. Przyjmuje się jednak, że jeśli miałaby być dokonana po osiągnięciu przez dziecko zdolności do samodzielnego funkcjonowania poza organizmem matki, to tylko przy założeniu, że dochodzi wtedy jedynie do przerwania procesu ciąży zachodzącego w organizmie kobiety i zostają podjęte wszelkie możliwe środki prowadzące do ratowania życia dziecka.

Aborcja ze względu na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego uszkodzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu

Druga z przesłanek przerwania ciąży odnosi się do sytuacji, w której badania prenatalne lub  inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego uszkodzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu. Przesłanka ta jest chyba najczęściej wykorzystywana w dyskusji społecznej na temat aborcji, jest również najczęściej stosowaną podstawą przerwana ciąży w praktyce[3]. Dlatego uzasadnionym jest oczekiwanie wysokiego stopnia jej precyzyjności. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że „prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego uszkodzenia płodu” nie musi jednocześnie stwarzać zagrożenia dla życia dziecka[4], ponieważ nieuleczalna choroba zagrażająca życiu dziecka traktowana jest jako osobna przesłanka przerwania ciąży. Okoliczności uzasadniające przerwanie ciąży w świetle tego przepisu mają wynikać z przeprowadzonych badań prenatalnych albo innych przesłanek medycznych.

Limit czasowy poddania się zabiegowi przerwania ciąży: zabieg możliwy jest do momentu osiągnięcia przez dziecko zdolności samodzielnego funkcjonowania poza organizmem matki (który to moment zgodnie z obecnym stanem wiedzy medycznej przypada na 22 tydzień życia dziecka)

Aborcja ze względu na istnienie uzasadnionego podejrzenia, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego

Przerwanie ciąży jest legalne także w przypadku, w którym zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego. Ustawa nie określa katalogu czynów zabronionych, które mogą być „źródłem ciąży”. W literaturze prawniczej wyrażany jest również pogląd, że nie jest konieczne by kobieta ciężarna była pokrzywdzoną czynem zabronionym, może być również jego sprawcą np. w przypadku przestępstwa kazirodztwa[5]. Należy jednocześnie podkreślić, że w przypadkach, w których ciąża jest efektem takich przestępstw jak: zgwałcenie (art. 197 k.k.) wykorzystanie bezradności lub upośledzenia osoby w celu doprowadzenia jej do obcowania płciowego (art. 198 k.k.), nadużycie zależności (art. 199 k.k.), czy obcowanie z małoletnim (art. 200 k.k.), nie powinno budzić wątpliwości, że chodzi tu wyłącznie o sytuacje, w których kobieta jest pokrzywdzoną, a nie sprawcą czynu[6]. Na możliwość przerwania ciąży na podstawie tej przesłanki nie wpływa ani brak możliwości przypisania winy sprawcy czynu zabronionego np. okoliczność, że dopuszczający się zgwałcenia był niepoczytalny w chwili czynu ani fakt, czy rzeczywisty sprawca zostanie skazany za popełnione przestępstwo.

Wystąpienie okoliczności uzasadniające przerwanie ciąży w tym przypadku stwierdza prokurator. W rzeczywistości do kompetencji prokuratora należy potwierdzenie istnienia podejrzenia, że w określonym czasie i miejscu doszło do czynu zabronionego, którego rezultatem może być ciąża, zaś o tym czy ciąża rzeczywiście mogła pochodzić z tego czynu przesądzić powinien lekarz. Przesłanka ta charakteryzuje się nieco innymi warunkami przeprowadzenia zabiegu przerwania ciąży, może być on przeprowadzony wyłącznie przez lekarza, lecz niekoniecznie w szpitalu.

Limit czasowy poddania się zabiegowi przerwania ciąży: zabieg jest możliwy, jeśli od początku ciąży upłynęło nie więcej niż 12 tygodni.


[1] Np;  J. Haberko, Cywilnoprawna ochrona dziecka poczętego, a stosowanie procedur medycznych, Warszawa 2010, s. 424.

[2] A. Barczak-Oplustil [w:] System prawa medycznego, Tom 2 Szczególne świadczenia zdrowotne, L. Bosek, A. Wnukiewicz-Kozłowska (red.), Warszawa 2018, s. 311

[3] Sprawozdanie Rady Ministrów z wykonywania oraz o skutkach stosowania w 2017 r. ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. Druk Sejmowy 3185, s. 105 dostęp na dzień 25.06.2020 r.: http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/druk.xsp?documentId=6F82FBB36BAA945CC125839200434FC7

[4] Wyrok SN z dnia 6 maja 2010 r., sygn. akt. I CSK 580/09, niepubl.

[5] R. Kokot, Komentarz do art. 152 [w:] Kodeks karny Komentarz, R.A. Stefański (red.) Warszawa 2017, Nb. 20.

[6] A. Zoll [w:] Kodeks karny Komentarz Tom 2, A. Zoll, W. Wróbel (red.), Warszawa 2017, s. 332.


[1] Dz.U. Nr 17, poz. 78, dalej jako u.p.r.

[2] Za wyjątkiem sytuacji, w których ciąża zagraża bezpośrednio życiu kobiety.